Kayıtlar

Araştırmalar etiketine sahip yayınlar gösteriliyor

Tirmizî'nin Yemen Nüshası

Resim
Hill Museum & Manuscript Library (HMML) ile yürütülen Zaydi Manuscript Tradition (ZMT) projesi, Yemen'deki özel aile kütüphanelerinin yazmalarını dijitalleştirdi. Bu görüntülerin bir kısmı vHMML Reading Room'da açık. Bunlardan biri, Sa'de'deki Âlü'l-Hâşimî kütüphanesinde bulunan ve ZMT 01272 numarasıyla kaydedilen Tirmizî nüshası. Katalogda kısa bir künyeyle geçiyor: "Sunan. Part 2, colophon 1370, narrated by ʻAlī ibn Masʻūd". Nüshayı açınca bu künyenin arkasında ilginç bir hikâye olduğu görülüyor. Nüshanın kendisi Elimizdeki el-Câmi' 'in ikinci cüzü. Metin besmeleden sonra şu başlıkla açılıyor: أبواب الجنائز عن النبي ﷺ · باب ما جاء في ثواب المرض . İlk hadis Hennâd, Ebû Muâviye, A'meş, İbrâhîm, Esved ve Âişe yoluyla gelen "Mümine bir diken bile batsa…" rivayeti. Cüz, Kitâbü'l-'İlel'in sonuyla bitiyor ve son sayfada iri hatla şu kayıt var: آخر جامع كتاب أبي عيسى الترمذي الحافظ رحمه الله في السنن والحمد لله ر...

Ahmed b. Hanbel’in Zayıf Hadisle Ameli Üzerine Bir Çalışma

Resim
Ahmed b. Hanbel’in (r.a.) zayıf hadisi re’ye tercih ettiğine dair nakiller sıkça anılır. Bu tercihin hangi rivayetler için geçerli olduğu ve fetvalarına nasıl yansıdığı ise ayrıca incelenmeye muhtaçtır. Abdurrahman b. Fuâd el-Âmir, doktora çalışması olarak hazırladığı Menhecü’l-İmâm Ahmed fî binâʾi’l-hükmi’l-fıkhî ʿale’l-hadîsi’d-daʿîf adlı eserinde bu meseleyi ele alıyor. Ahmed b. Hanbel’in kendisinin zayıf bulduğu hadislerle aynı doğrultuda verdiği fetvaları toplayarak bunların sebeplerini araştırıyor. Yazar, Ahmed b. Hanbel’in eserlerini, talebelerinin ondan naklettiği meseleleri ve Hanbelî kaynaklarını tarıyor. Araştırmaya alacağı örneklerde hadisin Ahmed b. Hanbel nezdinde zayıf olmasını ve onun bu hadisin ifade ettiği hükmü benimsemesini arıyor. Başka bir âlimin zayıf saydığı, fakat Ahmed b. Hanbel’in kabul ettiği rivayetleri bu kapsamda değerlendirmiyor. Her meselede önce Ahmed b. Hanbel’in fetvasını ve ilgili hadisi veriyor. Ardından hadis hakkındaki hükmünü, mezhepteki görüşl...

Kahire’de 597’de Okunmuş Bir Buhârî Nüshası: Yatağan Medresesi’nde Kerîme Rivayeti

Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 20 Ekim’de Pamukkale Üniversitesi İslami İlimler Enstitüsü Kütüphanesi’ndeki Yatağan Medresesi koleksiyonunu erişime açtı. Sahîh-i Buhârî’nin eski nüshalarına bakarken bu koleksiyondaki 25 numaralı cilde rastladım. Katalogda istinsah tarihi 597 olarak verilmişti. Görüntüleri inceleyince bu tarihin nüshanın Kahire’de okunduğu meclise ait olduğunu fark ettim. Kerîme el-Mervezî rivayetini taşıyan nüshada bu okumaya dair semâ kayıtları da bulunuyordu. Nüsha hakkında YEK portalında 739989 numarasıyla kayıtlı olan 198 varaklık nüsha, Sahîh’in birinci cildini içeriyor. Her sayfası 17 satır olacak şekilde nesihle yazılmış, kitap ve bâb başlıkları kırmızı mürekkeple belirtilmiş. Sonu eksik olan nüsha, Kitâbü’l-Küsûf’un “باب الصلاة في كسوف القمر” bâbında, «فقال إن الشمس والقمر» cümlesinde kesiliyor. Bu yüzden ferağ kaydı da bulunmuyor. Katalog kaydını hazırlayan Ercan İnce, yaprakların tamir sırasında yanlış sırayla ciltlendiğini fark ederek bunları Buhârî baskılar...

Yeni Çalışma

  Abdurrahman b. Mehdî’ye (ö. 198/813-14) nispet edilen Kitâbü’n-Nâsih ve’l-Mensûh eserine dair kaleme aldığım araştırma notum Mevzu Dergisi'inde yayımlandı. İstifadeli olmasını dilerim. Erişim için: https://mevzusbd.com/article/view/449/362

İlim Yolunda Sabır - Ahmed Mabed Hoca

"Tabii ki benim gibi millattan önce eğitim almış birisi (gülerek) 'maddiyatın ve imkânların olmadığı eski dönemlerde' okudum. Yani Allah’a hamdolsun ki sizleri o mahrumiyet günlerinden çıkarıp bugünlere ulaştırdı... Okula yalın ayak giderdik; ayağımızda ne bir terlik ne de ayakkabı bulunurdu. Yolculuğumuzu tamamen yürüyerek yapardık; ne bir arabaya binerdik ne de bir binek hayvanına. Kış günlerinde okula giderken yürüdüğümüz kumlar adeta buz keserdi. Soğuktan ayaklarımız uyuştuğunda, yol kenarından iki odun parçası alır, ayaklarımızın soğuğu biraz hafifleyene kadar o odunların üzerine basarak beklerdik. —Tabii sizler bu zorluğa şahit olma şerefine nail olamadınız (gülerek)—  Kur'an-ı Kerim'in tamamını ezberleyene kadar üç yıl boyunca durumumuz böyle devam etti. Derken 1952 Devrimi gerçekleştiğinde, kırsaldaki okul öğrencileri olan bizlere şöyle bir haber ulaştı: ‘Her biriniz 5 kuruş ödesin, ordu fabrikalarından sizlere birer sandalet getirtelim.’ O sandaleti henüz ...

Umre Notları

Bu yazımda umreye dair bazı çekincelerimi ve üzüntülerimi paylaşmak istiyorum. İki sene önce bireysel olarak umre ziyaretimi yapmıştım. O zaman da bazı gözlemlerim olmuştu ancak bu iki senedeki değişim beni olumsuz anlamda çok etkiledi. Aslında bu süreç Suud’un turist vizesine onay vermesiyle başlıyor. Daha önce bildiğim kadarıyla sadece umre vizesi veriliyordu. Turist vizesiyle sadece Mekke ve Medine’yi değil Suud’un tamamını gezebiliyorsunuz. Tabii bir “turist” olarak. Bu vize büyük kolaylık sağlasa da bence umrenin ruhunu ve ibadet şuurunu öldürüyor. Örneğin artık şirketler daha çok müşteri çekmek için gezilecek yerleri ön plana çıkarıyor. Hatta sahilde mangal partileri gibi absürt şeyleri de gezi rotalarına eklemişler. Neden? Çünkü talep var. Yani insanlar artık umreye bir ibadet olarak değil turistik bir gezi olarak bakıyor. Orada bir umreci abiyle konuşurken “Ya Antalya’ya tatile gitsek buradan fazla tutuyor. Hem ucuz hem de maneviyatı var.” demişti. Peki Suud hükümeti buna nasıl...

İlim Talibinin Tebliği Tedrisidir

 İlmin kuma kabul etmediği malumdur. Fakat işin öğretme tarafı bazen gözden kaçıyor. Kastım ilmi belli bir yere kadar öğrendikten sonraki dönem. Kişi daha tam olgunlaşmadan vaaz, tebliğ ve resmî görev gibi işlere fazla yönelirse kendi öğrenmesi geri planda kalabilir. Burada ders vermeyi veya bildiğini paylaşmayı kastetmiyorum. Bunlar zaten ilmin bir parçasıdır. Asıl mesele kişinin erken dönemde kendisini sürekli anlatan, konuşan ve yönlendiren bir konuma yerleştirmesidir. Özellikle sosyal medya buna çok müsait. İnsan kısa sürede takip edilen ve sözü dinlenen biri hâline gelebiliyor. Bu da farkında olmadan ilmin önüne geçebiliyor. Vaaz ve nasihat yapılmasın demiyorum. Fakat bunun zamanı ve yeri doğru belirlenmeli. İlim talibinin tebliği tedrisidir. Önce ilmini sağlamlaştırması, sonra bildiğini ehil olduğu ölçüde öğretmesi daha sağlıklıdır. Bir başka tehlike de şu. İnsan vaaz diline fazla alışınca ilmî çalışmalarında da aynı dili kullanmaya başlayabilir. Halkın hoşuna giden bir sö...

Ayakkabının Söyleyecekleri

Resim
  Kitapçı dükkânının kapısı açıktı. Eşikten içeri bir parça güneş vuruyor, sokaktan geçenlerin gölgeleri arada bir yaprakların üzerine düşüyordu. Genç kâtip önündeki metne eğildi: — Ebû Saîd el-Hudrî’nin rivayetine göre Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurdu: “Canım elinde olan Allah’a yemin ederim ki yırtıcı hayvanlar insanlarla konuşmadıkça, kişinin kamçısının ucu ve ayakkabısının bağı kendisiyle konuşmadıkça, uyluğu da kendisinden sonra ailesinin ne yaptığını ona haber vermedikçe kıyamet kopmaz.” Adam başını kaldırdı. — Bir daha oku. Kâtip okudu. Adamın yüzüne yavaşça bir tebessüm yayıldı. Yanlış işitmemişti. Eğildi, ayakkabısını çıkardı. Bağını iki parmağıyla tutup kaldırdı. — Bunu geçen yıl aldım. Benimle Basra’ya gitti, Kûfe’ye döndü. Toz yuttu, çamura battı. Henüz tek kelimesini işitmedim. Kapıya yakın oturan biri uzanıp baktı. — Konuşsa evvelâ kokusundan şikâyet ederdi. Gülüştüler. Adam da güldü. Ayakkabıyı biraz kendine çekti. — O kadar da değil. Daha geçen hafta yıkad...

Boş Torbanın Peşinde..

Resim
  Adam, elindeki torbayı ata doğru salladı. At uzaktan başını kaldırdı. Torbanın içinde arpa olduğunu sanmış olmalıydı. Sahibine doğru geldi. Adam yularından tuttu. O sırada kendisini uzaktan izleyen yolcu yaklaştı ve sordu: “Torbanın içinde yem var mıydı?” “Hayır” dedi adam. “Sadece varmış gibi yaptım.” Yolcu bunun üzerine ondan hadis dinlemekten vazgeçti. Çünkü hayvanı aldatan birinin, insanlara karşı da dürüst davranacağından emin olunamazdı. Bu yolcunun Buhârî olduğu söylenir. Hikâye kısa, etkileyici ve kolay hatırlanıyor. Birkaç cümlede Buhârî’nin hadis rivayetinde ne kadar titiz davrandığı anlatılmış oluyor. Bu yüzden vaazlarda, sohbetlerde, gazete yazılarında ve sosyal medya paylaşımlarında kendine rahatça yer buluyor. Sonunda dinleyenin zihninde boş bir yem torbası ve dürüstlük konusunda taviz vermeyen büyük bir muhaddis kalıyor. Perde çoğu zaman burada kapanıyor. Fakat hikâyenin tam ortasında cevabı verilmemiş bir soru duruyor: Bu olay nerede anlatılıyor? Bir râvi...

Tezkirâtu'l-Huffâz'daki Herkes Hadis Hafızı Mıdır?

Zehebî’nin Tezkiretü’l-huffâz ’ı 21 tabakada 1176 biyografi içermektedir. Ancak eserin adı, burada yer alan herkesin hadis hâfızı olduğu anlamına gelmez. Eserin mukaddimesi ve bazı sınır örnekleri, daha geniş bir çerçeveyle karşı karşıya olduğumuzu göstermektedir. Zehebî mukaddimede şöyle der: «هذه تذكرة بأسماء معدلي حملة العلم النبوي ومن يرجع إلى اجتهادهم في التوثيق والتضعيف والتصحيح والتزييف» Buna göre eser, nebevî ilmin taşıyıcılarını değerlendiren; râvilerin tevsîk ve ta‘zîfinde, rivayetlerin tashih ve tezyîfinde hükümlerine başvurulan isimleri tanıtmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla kitabın merkezinde hadisleri ve râvileri değerlendiren otoriteler bulunur. Bununla birlikte eser yalnızca teknik anlamda hadis hâfızlarından oluşmaz. Tezkire’de bulunmak hâfız olmak mıdır? Bu sorunun en açık cevabı Hârice b. Zeyd b. Sâbit’in biyografisinde görülür: «أحد الفقهاء من كبار العلماء إلا أنه قليل الحديث فلهذا لم أذكره في الحفاظ» “Hârice, fakihlerden ve büyük âlimlerden biridir. Ancak hadisi azd...

Bir Buhârî Hâşiyesinin Ardındaki Eski Bir Nüsha: Abdülkādir el-Fâsî ve İbn Sa‘âde

Resim
Yakın zamanda yayımlanan Havâşî Ebî’s-Suûd Abdülkādir b. Ali el-Fâsî alâ Sahîhi’l-İmâm el-Buhârî, ilk bakışta geç dönem bir Buhârî hâşiyesi gibi görünüyor. Ancak eser, bizi XVII. yüzyıl Fas’ından XII. yüzyıl Endülüs’üne uzanan önemli bir Buhârî nüsha geleneğine götürüyor. Abdülkādir el-Fâsî (1007-1091/1599-1680), Mağrib’in önde gelen muhaddis ve fakihlerinden biriydi. Ahmed Bâbâ et-Tinbüktî ve Ahmed el-Makkarî gibi âlimlerden ders aldı; Ebû Sâlim el-Ayyâşî ve Hasan el-Yûsî gibi isimler de onun talebeleri arasında yer aldı. Kaynaklar onun özellikle Sahîh-i Buhârî ile yakın biçimde meşgul olduğunu, eseri bizzat istinsah ettiğini, okuttuğunu ve farklı nüshaları karşılaştırdığını gösteriyor.[1][3] Elimizdeki hâşiye de esasen onun Buhârî okumaları sırasında ortaya çıkan notların, oğlu Ebû Zeyd Abdurrahman el-Fâsî tarafından derlenmiş hâlidir. Eseri asıl dikkat çekici kılan ise el-Fâsî’nin kullandığı Ebû İmrân Mûsâ b. Sa‘âde (ö. 522/1128’den sonra) nüshasıdır. İbn Sa‘âde, hocası ve kayınpede...

İbn Hazm’a Endülüs’ten Yöneltilen Bir Reddiye: et-Tenbîh ʿalâ şüzûzi İbn Hazm

Resim
Endülüs’ün önde gelen Mâlikî fakih ve kadılarından Ebü’l-Asbağ Îsâ b. Sehl el-Esedî el-Ceyyânî’nin (ö. 486/1093), İbn Hazm’a yönelik kaleme aldığı et-Tenbîh ʿalâ şüzûzi İbn Hazm adlı eserinden günümüze kalan kısım yayıma hazırlanıyor. Ma tebekkā min Kitâbi’t-Tenbîh ʿalâ şüzûzi İbn Hazm başlığıyla neşredilecek eser, Prof. Dr. Muhammed b. Zeynelâbidîn Rüstem tarafından incelenip tahkik edildi. Kitabın Rekâiz li’n-neşr ve’t-tevzîʿ tarafından yayımlanması bekleniyor. Başlıktaki “ما تبقى” kaydı özellikle önemlidir. Çünkü neşredilen metin eserin tamamı değil, günümüze ulaşabilen kısmıdır. Dolayısıyla çalışmayı “eserin bütün hâli” şeklinde değil, “eserden günümüze kalan kısmın tahkikli neşri” olarak tanımlamak daha doğrudur. Îsâ b. Sehl kimdir? Tam adı Ebü’l-Asbağ Îsâ b. Sehl b. Abdullah el-Esedî el-Ceyyânî’dir. 413/1022 yılında doğmuş, 486/1093 yılında vefat etmiştir. Aslen Ceyyânlı olmakla birlikte hayatının önemli bir bölümünü Kurtuba’da geçirmiştir. Îsâ b. Sehl yalnızca eser telif eden bi...

Ta‘lîk” Terimi Dârekutnî’den Önce Kullanılmış mıydı?

Resim
İbn Hacer, Tağlîku’t-ta‘lîk ’te “ta‘lîk” adlandırmasının tespit edebildiği ilk kullanımına Dârekutnî’nin ifadelerinde rastlandığını ve sonraki âlimlerin de onu takip ettiğini belirtmektedir: فَأَمَّا تَسْمِيَةُ هَذَا النَّوْعِ بِالتَّعْلِيقِ، فَأَوَّلُ مَا وُجِدَ ذَلِكَ فِي عِبَارَةِ الْحَافِظِ الْأَوْحَدِ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ عُمَرَ الدَّارَقُطْنِيِّ، وَتَبِعَهُ عَلَيْهِ مَنْ بَعْدَهُ. “Bu türün ‘ta‘lîk’ olarak adlandırılmasına gelince, bunun ilk kullanımına eşsiz hâfız Ebü’l-Hasan Ali b. Ömer ed-Dârekutnî’nin ifadesinde rastlanmış, daha sonra gelenler de bu kullanımda onu takip etmiştir.” Ancak İbn Cemî‘ es-Saydâvî’nin (ö. 402/1012) Mu‘cemü’ş-şüyûh ’unda yer alan şu nakil, terimin Dârekutnî’den daha önce kullanıldığını göstermektedir: قَالَ عَلِيٌّ: أَظُنُّ أَبِي سَمِعَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ مَالِكٍ قَدِيمًا، وَكَانَ قَدْ عَلَّقَهُ مِنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، ثُمَّ سَمِعَهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ بَعْدَ ذَلِكَ. Ali b. Medînî şöyle dedi: “Sanırım bu ha...

Mısır’da Çağdaş Hadis Öğretiminin Tarihsel Arka Planı

 Mısır’daki çağdaş hadis öğretiminin bugünkü yapısını anlayabilmek için XIX. yüzyılın başlarına uzanmak gerekir. Çalışmada Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın 1805’te yönetime gelmesi, Mısır’ın modern tarihinde belirleyici bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. Bu tarihten önce ülkedeki dinî ve ilmî öğretimin başlıca temsilcisi Ezher’di. Ezher’de eğitim, büyük ölçüde klasik metinlerin okunmasına ve şerh edilmesine dayanıyor; fıkıhta mezhep merkezli, itikatta ise çoğunlukla Eş‘arî çizgi hâkim bulunuyordu. Hadis ilimleri de müstakil ve güçlü bir uzmanlık alanı olmaktan ziyade bu geleneksel öğretim sistemi içerisinde varlığını sürdürüyordu. Fransız işgali ve ardından Mehmed Ali Paşa’nın başlattığı modernleşme politikaları, Mısır’ın ilmî ve fikrî yapısını önemli ölçüde değiştirdi. Avrupa’ya öğrenci heyetlerinin gönderilmesi, tercüme faaliyetlerinin başlaması ve Batılı eğitim kurumlarının örnek alınması, Ezher’in temsil ettiği geleneksel yapının yanında yeni bir düşünce dünyasının oluşm...

Modern Dönem Hadisçilik - Mısır (Gayriresmi Kurumlar)

Resim
 Mısır'daki modern dönemde hadis eğitiminin fikirleri ve temsilcilerini tanıtan bir şema. Buradaki kişiler gayriresmi kurumları temsil etmektedir.  Kaynak: ed-Dersu'l-hadisi el-Muasır. 

Tavsiye Kitap

Resim
  Emek mahsulü bir çalışma. Türkiye'de hadis ilminin teknik konularının bu denli titiz çalışıyor olması umut verici. Konuya ilgi duyanlara tavsiye edilir

Tavsiye Podcast

  Enes Sermini hocanın bu podcastini tavsiye ederim. Hadis tarihine dair güzel tespitlerde bulunuyor. Hadis ilmini burada olduğu gibi aklî deliller üzerinden incelemek günümüz ve sonrası için elzem. https://youtu.be/GK4EfMBzlkI?si=5DfGcfwkYP4p0G5d