Bir Buhârî Hâşiyesinin Ardındaki Eski Bir Nüsha: Abdülkādir el-Fâsî ve İbn Sa‘âde
Yakın zamanda yayımlanan Havâşî Ebî’s-Suûd Abdülkādir b. Ali el-Fâsî alâ Sahîhi’l-İmâm el-Buhârî, ilk bakışta geç dönem bir Buhârî hâşiyesi gibi görünüyor. Ancak eser, bizi XVII. yüzyıl Fas’ından XII. yüzyıl Endülüs’üne uzanan önemli bir Buhârî nüsha geleneğine götürüyor.
Abdülkādir el-Fâsî (1007-1091/1599-1680), Mağrib’in önde gelen muhaddis ve fakihlerinden biriydi. Ahmed Bâbâ et-Tinbüktî ve Ahmed el-Makkarî gibi âlimlerden ders aldı; Ebû Sâlim el-Ayyâşî ve Hasan el-Yûsî gibi isimler de onun talebeleri arasında yer aldı. Kaynaklar onun özellikle Sahîh-i Buhârî ile yakın biçimde meşgul olduğunu, eseri bizzat istinsah ettiğini, okuttuğunu ve farklı nüshaları karşılaştırdığını gösteriyor.[1][3]
Elimizdeki hâşiye de esasen onun Buhârî okumaları sırasında ortaya çıkan notların, oğlu Ebû Zeyd Abdurrahman el-Fâsî tarafından derlenmiş hâlidir.
Eseri asıl dikkat çekici kılan ise el-Fâsî’nin kullandığı Ebû İmrân Mûsâ b. Sa‘âde (ö. 522/1128’den sonra) nüshasıdır.
İbn Sa‘âde, hocası ve kayınpederi Ebû Ali es-Sadefî’nin nüshasından Sahîh-i Buhârî’yi beş cilt hâlinde kendi eliyle istinsah etmiş, nüshasını onunla mukabele etmiş ve 492/1099 yılında tamamlamıştır. Nüsha üzerindeki semâ kayıtları, metnin yalnızca kopyalanmadığını, hocaya okunarak tashih edildiğini de göstermektedir.[2]
Bu nüsha daha sonra Mağrib’de büyük bir otorite kazanmış ve Fas’ta çoğaltılan birçok Buhârî nüshasının temel kaynaklarından biri hâline gelmiştir. Muhammed el-Hacvî bunu açık biçimde:
هذه الرواية هي عمدة النسخ المنتسخة بفاس
“Bu rivayet Fas’ta istinsah edilen nüshaların başlıca dayanağıdır.” şeklinde ifade eder.[5]
Daha da önemlisi, İbn Sa‘âde nüshasının kenarlarında onun kendi açıklamaları da bulunmaktadır. Bu notlarda râvi isimlerindeki hatalar düzeltilmekte, farklı rivayetler gösterilmekte, bazı lafızlar açıklanmakta ve garîb kelimeler şerh edilmektedir. 2024 yılında yayımlanan bir çalışma bu notları müstakil olarak incelemiştir.[4]
Abdülkādir el-Fâsî’nin hâşiyesi tam burada önem kazanıyor. El-Fâsî, İbn Sa‘âde nüshasını yalnızca eski bir nüsha olarak zikretmiyor; ondaki lafızları başka rivayetlerle karşılaştırıyor, zabt ve i‘rab farklılıklarını değerlendiriyor ve zaman zaman bu nüshayı tercihinde delil olarak kullanıyor.
Bu yüzden eser sadece XVII. yüzyılda yazılmış bir Buhârî hâşiyesi değildir. Aynı zamanda Endülüs’te Sadefî ve İbn Sa‘âde üzerinden şekillenen Buhârî nüsha geleneğinin Fas’taki devamını gösteren önemli bir kaynak niteliğindedir.
Belki de eserin en dikkat çekici tarafı şudur: XVII. yüzyılda derlenen bir hâşiyenin satırlarında, XII. yüzyıl Endülüs’ündeki bir Buhârî okuyucusunun notlarına ulaşabiliyoruz.
Kaynaklar
1. Reşîd Kabbâz, “عبد القادر بن علي بن يوسف الفاسي تـ1091هـ”, er-Râbıtatü’l-Muhammediyye li’l-Ulemâ.
2. Muhammed el-Menûnî, “صحيح البخاري في الدراسات المغربية من خلال رواته الأولين ورواياته وأصوله”, Daʿvetü’l-Hak.
3. Abdülhay el-Kettânî, Fihrisü’l-fehâris ve’l-esbât ve muʿcemü’l-meʿâcim ve’l-meşyahât ve’l-müselselât.
4. Abdülhay Muğârî es-Sanhâcî – Bilâl İbrhmât, “شذرات من حاشية أبي عمران موسى بن سعادة (ت بعد 522هـ) على صحيح البخاري”, Mecelletü’t-Türâsi’n-Nebevî, sy. 14, 2024.
5. Muhammed b. Hasan el-Hacvî es-Seâlibî, Muhtasaru’l-ʿurveti’l-vüskā fî meşyahati ehli’l-ilm ve’t-tükā, thk. Muhammed b. Azzûz, 2003, s. 54-57.
6. Abdülkādir el-Fâsî, Havâşî Ebî’s-Suûd Abdülkādir b. Ali el-Fâsî alâ Sahîhi’l-İmâm el-Buhârî, der. Ebû Zeyd Abdurrahman el-Fâsî, thk. Abdülhâdî ez-Zerîke.

Yorumlar
Yorum Gönder