Tahâvî'de “İbn Ebî Dâvûd” Meselesi: Bir Tahric Programı Nasıl Yanılabilir?

Hadis tahric programı Câmiu'l-Hâdimi'l-Haremeyn'i yaklaşık dokuz-on yıldır kullanıyorum. Oldukça işlevsel bir program olmakla birlikte bazı hatalar da barındırdığını belirtmek gerekir. Bir araştırma sırasında karşılaştığım bu hatalardan birini burada paylaşmak istiyorum. Amacım programın kıymetini düşürmek değil, verdiği sonuçlara kesin olarak güvenmemek gerektiğini göstermektir.

Program, Tahâvî'nin Şerhu Meâni'l-Âsâr ve Şerhu Müşkili'l-Âsâr adlı eserlerinde geçen “ابن أبي داود / İbn Ebî Dâvûd” ibaresini altı ayrı yerde meşhur Ebû Bekir Abdullah b. Ebî Dâvûd es-Sicistânî (ö. 316) ile eşleştirmişti. Sicistânî, Sünen sahibi Ebû Dâvûd'un oğlu ve kendisi de tanınmış bir hâfızdır.

Oysa “İbn Ebî Dâvûd” adı yalnızca ona ait değil. Hadis literatüründe aynı şekilde anılan bir başka İbn Ebî Dâvûd daha var. Tahâvî'nin hocası olan kişi de o.

İki İbn Ebî Dâvûd

Sicistânî'nin dışında, Ebû İshâk İbrâhîm b. Ebî Dâvûd Süleymân b. Dâvûd el-Bürüllüsî (ö. 272) adlı bir râvi daha var. Aslen Kûfeli olan Bürüllüsî, Sûr'da doğmuş, daha sonra Mısır'ın Bürüllüs köyüne yerleşmiş. Babasının künyesi Ebû Dâvûd olduğu için kendisi de “İbn Ebî Dâvûd” diye tanınmış. Kaynaklarda Tahâvî'nin ondan çokça rivayette bulunduğu belirtiliyor.

Her iki isim de aynı kalıba oturuyor ve “İbn Ebî Dâvûd” diye kısaltılabiliyor. Metinde tam nesep verilmediğinde bu durum karışıklığa yol açabiliyor. CHH'de de tam olarak bu olmuş görünüyor.

Klasik kaynaklar bunu zaten ayırmıştı

Elbette bu ayrım yeni değil. Klasik kaynaklarda mesele açıkça belirtilmiş. Bedreddin el-Aynî, Tahâvî'nin Şerhu Meâni'l-Âsâr'ındaki râvileri açıklamak için yazdığı Meğânî'l-Ahyâr'ın 3232 numaralı maddesinde şöyle der:

ابن أبى داود: هو إبراهيم بن سليمان بن داود البرلسى شيخ الطحاوى، وأبو بكر بن أبى داود، وسليمان بن الأشعث السجستانى صاحب السنن (3/344)

Yani: İbn Ebî Dâvûd, Tahâvî'nin hocası olan İbrâhîm b. Süleymân el-Bürüllüsî'dir; Ebû Bekir b. Ebî Dâvûd ise ayrı biridir, babası Sünen sahibi Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî'dir.

İbn Hacer de İthâfü'l-Mehera'da bu ayrımı şöyle ortaya koyar:

قلت: ابن أبي داود شيخ الطحاوي، هو إبراهيم بن سليمان البرلسي. وابن أبي داود شيخ الدارقطني، هو عبد الله بن سليمان بن الأشعث السجستاني (8/635)

Burada hangi “İbn Ebî Dâvûd”un kastedildiği, kimin hocası olduğuna göre anlaşılıyor: Tahâvî'nin hocası Bürüllüsî, Dârekutnî'nin hocası ise Sicistânî.

Senetler de bunu doğruluyor

Bu ayrımı kâğıt üzerinde bırakmayıp CHH'nin Sicistânî'ye bağladığı altı rivayetin senedini tek tek inceledim. Her birinde İbn Ebî Dâvûd'un doğrudan nakilde bulunduğu hocaya, yani senetteki bir üst râviye bakmak yeterliydi:

HadisEserİbn Ebî Dâvûd'un hocasıVefatSicistânî (d. 230) açısından
1782Meâni'l-ÂsârSaîd b. Süleymân el-Vâsıtî (Sa'dûye)225olamaz
3835Meâni'l-ÂsârSaîd b. Süleymân el-Vâsıtî (Sa'dûye)225olamaz
4067Meâni'l-ÂsârSehl b. Bekkâr227olamaz
3084Müşkili'l-ÂsârAmr b. Hâlid el-Harrânî229/230olamaz (en iyi ihtimalle doğduğu yıl)
4134Müşkili'l-ÂsârSaîd b. Süleymân el-Vâsıtî (1782 ile aynı)225olamaz
5463Müşkili'l-ÂsârEbû Ömer el-Havdî225olamaz

Sicistânî 230'da doğmuş. Oysa altı rivayetin hepsinde İbn Ebî Dâvûd'un hocaları 225-230 yılları arasında vefat etmiş. Dolayısıyla Sicistânî bu hocaların hiçbirinden bizzat hadis işitmiş olamaz; çünkü ya henüz doğmamıştı ya da kundaktaydı. Bürüllüsî ise tam bu yıllarda hadis toplayan genç ve faal bir talebeydi. Tarihler de tutarlı biçimde Bürüllüsî'yi işaret ediyor.

Asıl mesele

Bu yazının derdi yalnızca “iki kişi birbirine karışmış, doğrusu budur” demek değil. Burada iki nokta önemli.

Öncelikle somut tespit şu: Tahâvî'nin bu iki eserinde geçen İbn Ebî Dâvûd, aksi belirtilmedikçe Sicistânî değil, Bürüllüsî'dir. Bunu hem klasik kaynaklar (Aynî ve İbn Hacer) hem de senetlerin kendi kronolojisi doğruluyor.

Fakat benim açımdan asıl önemli olan, hadis tahric programlarına körü körüne güvenmemek gerektiği. Bu yazılımlar, isimleri eşleştirirken büyük ihtimalle en meşhur kişiye öncelik veriyor. Aynı kalıpla anılan daha az bilinen bir râviyle karşılaştığında ise hatayı fark edemiyor. Altı rivayetin tamamında aynı yanlışın yapılması, meselenin tesadüfi bir hatadan ibaret olmadığını, eşleştirme yönteminden kaynaklandığını düşündürüyor. Bu nedenle programların verdiği sonuçlar klasik esâmî ve tabakât kaynaklarıyla mutlaka teyit edilmeli. Aksi hâlde araştırmacı, yazılımın verdiği isme güvenerek yanlış râvi üzerinden değerlendirme yapabilir.


Kaynaklar: Bedreddin el-Aynî, Meğânî'l-Ahyâr fî Şerhi Esâmî Ricâli Meâni'l-Âsâr (3/344); İbn Hacer el-Askalânî, İthâfü'l-Mehera (8/635); İbnü'l-Kayserânî, Mûdıhu Evhâmi'l-Cem' ve't-Tefrîk (1/399); Tahâvî, Şerhu Meâni'l-Âsâr ve Şerhu Müşkili'l-Âsâr.

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Boş Torbanın Peşinde..

Tirmizî'nin Yemen Nüshası