Boş Torbanın Peşinde..

 


Adam, elindeki torbayı ata doğru salladı.

At uzaktan başını kaldırdı. Torbanın içinde arpa olduğunu sanmış olmalıydı. Sahibine doğru geldi. Adam yularından tuttu. O sırada kendisini uzaktan izleyen yolcu yaklaştı ve sordu:

“Torbanın içinde yem var mıydı?”

“Hayır” dedi adam. “Sadece varmış gibi yaptım.”

Yolcu bunun üzerine ondan hadis dinlemekten vazgeçti. Çünkü hayvanı aldatan birinin, insanlara karşı da dürüst davranacağından emin olunamazdı.

Bu yolcunun Buhârî olduğu söylenir.

Hikâye kısa, etkileyici ve kolay hatırlanıyor. Birkaç cümlede Buhârî’nin hadis rivayetinde ne kadar titiz davrandığı anlatılmış oluyor. Bu yüzden vaazlarda, sohbetlerde, gazete yazılarında ve sosyal medya paylaşımlarında kendine rahatça yer buluyor. Sonunda dinleyenin zihninde boş bir yem torbası ve dürüstlük konusunda taviz vermeyen büyük bir muhaddis kalıyor.

Perde çoğu zaman burada kapanıyor.

Fakat hikâyenin tam ortasında cevabı verilmemiş bir soru duruyor: Bu olay nerede anlatılıyor?

Bir râvinin dürüstlüğünü anlatmak için anlatılan bu kıssanın kendi doğruluğu nedense pek araştırılmıyor.

Atı Biraz Bekletelim

Hikâyedeki adamla atı bir süre oldukları yerde bırakalım ve kitaplara bakalım.

Buhârî hakkında yazılan eski biyografiler onun çocukluğunu, yolculuklarını, hocalarını, hafızasını, eserlerini ve son yıllarında yaşadığı sıkıntıları anlatır. Hakkındaki küçük ayrıntıları bile aktaran bu kaynaklarda boş yem torbası kıssası yer almaz.

Hadis usulü, ricâl, cerh ve ta‘dîl, tarih ve suâlât alanlarında erişilebilen metinler üzerinde yaptığımız taramada da hikâyenin Buhârî’ye nispetine rastlamadık. Hatîb el-Bağdâdî’nin el-Kifâye’si, İbnü’s-Salâh’ın Mukaddime’si, Süyûtî’nin Tedrîbü’r-râvî’si ve Halîlî’nin el-İrşâd’ı taranan eserler arasındaydı. İbnü’l-Cüneyd’in Yahyâ b. Maîn’e, Hâkim’in Dârekutnî’ye ve Berzaî’nin Ebû Zür‘a’ya sorduğu soruları toplayan eserlerde de izine ulaşamadık. Ayrıca modern dönemde yazılmış Haldûn el-Ahdeb ve Ahmed el-Aktaş'ın titiz eserlerinde de yer almamaktadır. 

Kıssaya en eski kaynak diye gösterilen Safûrî’nin Nüzhetü’l-mecâlis’ini de aradık. İncelediğimiz iki ciltlik metinde ne Buhârî’nin atla karşılaşması vardı ne de boş torba. Bir kitaba atıf yapmak kolaydır. Kitabı açınca aradığımızı bulamamak ise biraz can sıkıcı olabilir. Böyle bir eserde olması da gerçeği değiştirmez. Çünkü Safûrî’nin Nüzhe eseri son derece uydurma hikayelerin bol bulunduğu bir kitap. 

Peki hikâye ilk kez nerede karşımıza çıkıyor?

Şimdilik ulaşabildiğimiz en eski atıf, Mirza Ebü’l-Fazl’ın 1924’te Allahabad’da yayımlanan Sayings of the Prophet Muhammad adlı kitabında bulunuyor. Kitabın girişinde Buhârî’nin uzun bir yolculuk yaptığı, bir adamın atını boş yem torbasıyla çağırdığını görünce ondan hadis almadan döndüğü anlatılıyor. Fakat yazar bu bilgiyi hangi eski kaynaktan aldığını söylemiyor.[1]

Buhârî hicrî 256 yılında öldü. Hikâyenin elimizdeki en eski kaydı ise 1924 tarihli. Arada yaklaşık bin yıl var. Böyle bir mesafe tek başına bir anlatının yanlış olduğunu ispatlamaz. Fakat bin yıllık sessizliğin ardından kaynaksız biçimde beliren bir hikâyeyi, Buhârî’nin hayatından tasdik edilmiş genel geçer bir hatıra gibi anlatmaya da izin vermez.

Bu sebeple “Hikâyeyi 1924’te Mirza Ebü’l-Fazl uydurdu” diyemeyiz. Belki daha önce dolaşımdaydı. Belki sözlü olarak aktarılıyordu. Fakat elimizde bunu gösterecek bir belge yok. Ama şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Bugüne kadar yaptığımız taramada kıssanın Buhârî’ye nispetini 1924’ten daha eskiye götüremedik.

Katırın Torbası

Muallimî’nin el-Envârü’l-kâşife’sinde benzer bir anlatı vardır. Bir topluluk, boş yem torbasıyla katırını kandıran şeyhten hadis dinlemeden geri döner. Fakat burada Buhârî’nin adı geçmez ve olayın isnadı verilmez. Muallimî’nin el-Kifâye’de benzer örnekler bulunduğunu söylemesi de katır kıssasının kaynağını göstermeye yetmez.[2]

Hikâye günümüze yaklaştıkça daha rahat konuşmaya başlar. Yâsir Abdurrahman’ın 2007’de yayımlanan Mevsûatü’l-ahlâk ve’z-zühd ve’r-rekāik adlı eserinde “Buhârî ile Bir Olay” başlığı altında anlatılır. Üstelik metin “Buhârî rivayet etti” diye başlar. Buhârî’nin bunu nerede rivayet ettiği söylenmez. Ardından onun ağzına “Hayvanlara yalan söyleyenden hadis almam” sözü yerleştirilir. Sonunda Sahîh-i Buhârî’nin güvenilirliği de bu kıssaya bağlanır.[3]

Böylece kaynağı bilinmeyen bir hikâye, hadis tarihinin en önemli kitaplarından birinin değerini açıklamaya başlar.

Boş torba artık yalnız atı kandırmıyor...

Aynı Atın İki Binicisi

Bu kıssayı sevenlerin hepsi aynı düşüncede değil.

Bir grup, onunla Buhârî’nin büyüklüğünü anlatmak istiyor. Onlara göre bir hayvana karşı yapılan küçük bir aldatmayı bile hoş görmeyen kişi, Hz. Peygamber’den (s.a.v.) hadis naklederken elbette son derece titiz davranacaktır.

Diğer grup ise aynı hikâyeyi hadisçileri küçümsemek için kullanıyor. “Râvileri böyle mi araştırıyorlardı?” diye soruyor. Bir adamın atına karşı davranışından hareketle onun bütün rivayetlerini reddetmeyi gülünç buluyor ve buradan hadis ilminin güvenilirliğine uzanıyor. Olayı karikatürize edip hadis ilmini alaya almaya çalışıyor kendince.

Biri kıssayla Buhârî’yi göklere çıkarıyor. Diğeri aynı kıssayla hadisçileri yere indiriyor. İki tarafın elinde de aynı boş torba var. İkisinin de sormadığı soru aynı:

Bu olay gerçekten yaşandı mı?

Daha tuhafı, hadis ilmine yöneltilen eleştiri hadis kaynaklarından gelmeyen bir kıssaya dayanıyor. Önce hikâye Buhârî’ye yakıştırılıyor, sonra da bu hikâyenin hesabı Buhârî’den soruluyor.

Buhârî’nin Buna İhtiyacı Yok

Aslında Buhârî’nin de hadis ilminin de bu hikâyeye ihtiyacı yok.

Buhârî’nin büyüklüğü, bir adamın atını nasıl çağırdığına bakıp verdiği ani bir kararda değil, ömrünü verdiği eserlerde görülür. el-Câmiʿu’s-sahîh ve et-Târîhu’l-kebîr önümüzde duruyor. Hocaları, yolculukları, râviler hakkındaki değerlendirmeleri ve rivayetler arasındaki farkları nasıl takip ettiği eski kaynaklarda anlatılıyor. Onu tanımak için boş bir torbaya değil, kitaplarını açmaya ihtiyaç var.

Hadisçiler de râvilerin doğruluğunu böyle ölçmüyordu. Bir râvinin naklettiği hadisleri, aynı hocadan rivayette bulunan diğer talebelerin nakilleriyle karşılaştırıyorlardı. Râvinin hocasıyla gerçekten görüşüp görüşmediğini araştırıyor, farklı zamanlarda aktardığı rivayetleri takip ediyor, hatalarını ve başkalarına aykırı düştüğü yerleri kaydediyorlardı.

Râvinin günlük hayattaki dürüstlüğü elbette önemsiz değildi. Fakat hadis tenkidini boş torba kıssasıyla anlatmak, yıllarca süren bir araştırmayı birkaç dakikalık bir sahneye indirir. Buhârî’yi övmek isterken onun ilmî emeğini küçültür. Hadisçileri eleştirmek isteyenlerin işini de gereğinden fazla kolaylaştırır.

Buhârî’yi savunmak için boş bir yem torbasına ihtiyacımız yok. Onu anlamak için eserlerine bakmak yeterli. Hadis tenkidini anlamak için de anlatılan hikâyelerden önce hadisçilerin gerçekten ne yaptığına bakmak gerekiyor. 

Rivayetlerin kaynağını araştırmasıyla tanınan bir âlimi, kaynağını araştırmadığımız bir rivayetle anlatmak biraz tuhaf değil mi?

------------------------------------------------------------------------- 

Kaynaklar:

(1) Mirza Ebü’l-Fazl, Sayings of the Prophet Muhammad (Allahabad: Reform Society, 1924), giriş, xxiii. Dijital nüsha.

(2) Abdurrahman el-Muallimî, el-Envârü’l-kâşife, Âsârü’ş-Şeyh el-Allâme Abdirrahmân b. Yahyâ el-Muallimî el-Yemânî içinde, 12/121.

(3) Yâsir Abdurrahman, Mevsûatü’l-ahlâk ve’z-zühd ve’r-rekāik (Kahire: Müessesetü İkra, 2007), 1/41. 

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Tahâvî'de “İbn Ebî Dâvûd” Meselesi: Bir Tahric Programı Nasıl Yanılabilir?

Tirmizî'nin Yemen Nüshası