Kahire’de 597’de Okunmuş Bir Buhârî Nüshası: Yatağan Medresesi’nde Kerîme Rivayeti

Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 20 Ekim’de Pamukkale Üniversitesi İslami İlimler Enstitüsü Kütüphanesi’ndeki Yatağan Medresesi koleksiyonunu erişime açtı. Sahîh-i Buhârî’nin eski nüshalarına bakarken bu koleksiyondaki 25 numaralı cilde rastladım. Katalogda istinsah tarihi 597 olarak verilmişti. Görüntüleri inceleyince bu tarihin nüshanın Kahire’de okunduğu meclise ait olduğunu fark ettim. Kerîme el-Mervezî rivayetini taşıyan nüshada bu okumaya dair semâ kayıtları da bulunuyordu.

Nüsha hakkında

YEK portalında 739989 numarasıyla kayıtlı olan 198 varaklık nüsha, Sahîh’in birinci cildini içeriyor. Her sayfası 17 satır olacak şekilde nesihle yazılmış, kitap ve bâb başlıkları kırmızı mürekkeple belirtilmiş. Sonu eksik olan nüsha, Kitâbü’l-Küsûf’un “باب الصلاة في كسوف القمر” bâbında, «فقال إن الشمس والقمر» cümlesinde kesiliyor. Bu yüzden ferağ kaydı da bulunmuyor.

Katalog kaydını hazırlayan Ercan İnce, yaprakların tamir sırasında yanlış sırayla ciltlendiğini fark ederek bunları Buhârî baskılarına göre yeniden sıralamış. Tarihin de “eserin başında ve hemen her cüzün ilk sayfalarındaki ifadeler”den çıkarıldığını belirtmiş. Nüsha, 9-11 Ekim’de Yatağan’da yapılan Buhârî sempozyumunda Gülüşan Şahin’in sunumunda konservasyon yönüyle de ele alınmış.[1] Burada paylaşacağım notlar, bu çalışmaların ardından nüshadaki kayıtları okuma denemesinden ibaret.

İlk sayfadaki isnad

Metin, besmeleden hemen sonra aşağıdaki isnadla başlıyor. Tarih kısmı kırmızı mürekkeple yazılmış.

أخبرنا الشيخان الثقتان العدلان أبو القسم هبة الله بن علي بن سعود بن ثابت بن هاشم الخزرجي المعروف بالبوصيري وأبو عبد الله محمد بن حمد بن حامد بن مفرج بن غياث الأرتاحي الأنصاريان بقاهرة مصر[؟] في جمادى الأولى من سنة سبع وتسعين وخمس مائة

“Bize güvenilir ve âdil iki şeyh, Bûsîrî diye bilinen Ebü’l-Kāsım Hibetullah b. Ali el-Hazrecî ile Ebû Abdillah Muhammed b. Hamd el-Ertâhî, Mısır’ın Kahire’sinde, 597 yılının Cemâziyelevvel ayında haber verdi.”

İsnadın devamında Bûsîrî’nin rivayeti İbn Berekât es-Saîdî ile Mürşid b. Yahyâ el-Medînî’ye, Ertâhî’nin rivayeti ise icâzet yoluyla Ebü’l-Hasan Ali b. el-Hüseyn el-Ferrâ el-Mevsılî’ye ulaşıyor. Bu tariklerin hepsi Kerîme bint Ahmed el-Mervezî’de birleşiyor. Kerîme de Sahîh’i Küşmîhenî kanalıyla Firebrî’den rivayet ediyor. Bûsîrî ile Ertâhî, Kerîme rivayetinin Mısır’daki iki büyük halkası. Yûnînî’nin ve sonraki şârihlerin bu rivayete ulaşan isnadları da onlardan geçiyor.[2] Bu yolları aşağıdaki şemada bir arada gösterdim.

Buhârî (ö. 256)Firebrî (ö. 320)Küşmîhenî (ö. 389)Kerîme el-Mervezîö. 463, MekkeEbû Sâdık Mürşid b. Yahyâö. 517İbn Berekât es-SaîdîFerrâ el-Mevsılîö. 519Müncib el-MürşidîBûsîrîö. 598Ertâhîö. 601Konya Bölge 4772isnadda 578 ve 591 okumalarıYatağan Medresesi 25semâ: 13 Cemâziyelevvel 597Abdülganî el-Makdisîö. 600Yûnînî nüshasıkırmızı mürekkeple farklaricâzetsemâ / kıraat

Kerîme el-Mervezî rivayetinin Mısır kolları ve yazıda geçen nüshalar (sadeleştirilmiştir).

Semâ kayıtları

Birinci cüzün sonunda kırmızı mürekkeple «يتلوه إن شاء الله سبحانه في أول الجزء الثاني منه باب كتابة العلم» yazıyor. Bunun altında, metnin yazısından farklı ve daha iri bir yazıyla düşülmüş bir semâ kaydı bulunuyor.

سمع جميع الجزء الأول من كتاب الجامع الصحيح لأبي عبد الله محمد بن إسماعيل الجعفي البخاري من تجزئة كريمة بنت أحمد بن محمد المروزية على الشيخين الثقتين العدلين …

“Kerîme bint Ahmed el-Mervezî’nin cüz taksimine göre el-Câmiu’s-sahîh’in birinci cüzünün tamamını iki güvenilir ve âdil şeyhten … dinledi.”

İkinci cüzün sonunda aynı hocaların ve dinleyicilerin yer aldığı, aynı isnadın verildiği bir başka kayıt var. Tarih burada açıkça belirtilmiş.

… جميل بن محمود[؟] القيسي كاتب حديث رسول الله … وذلك في الثالث عشر من جمادى الأولى سنة سبع وتسع[ين] وقابله ونقله بعد تحريره وإتقانه

“… Rasûlullah’ın hadisinin kâtibi Cemîl b. Mahmûd[؟] el-Kaysî … Bu, 597 yılı Cemâziyelevvel’inin on üçünde oldu. [Kâtip] nüshayı düzeltip sağlamlaştırdıktan sonra mukabele etti.”

Birinci cüzdeki kayıtta gün de «يوم الاثنين الثالث عشر» şeklinde verilmiş. Hesapladığımda 13 Cemâziyelevvel 597’nin 26 Şubat 1201 Pazartesi’ye denk geldiğini gördüm. Böylece ilk iki cüzün aynı mecliste okunduğu anlaşılıyor. Bu tarih hem ilk sayfadaki kayıtla hem de iki hocanın hayatıyla uyuşuyor. Bûsîrî 2 Safer 598’de, Ertâhî ise 20 Şaban 601’de vefat etmiş.[3]

Dinleyiciler arasında «قدوة العارفين فخر الدين أبو عبد الله محمد بن إبراهيم بن أحمد الفارسي» ve oğlu Mecdüddîn Ebû Ahmed Muhammed de bulunuyor. Fahreddin el-Fârisî, Zilhicce 622’de Mısır’da vefat eden sûfî muhaddis.[4] Kâtibin adını ve bazı dinleyicilerin isimlerini kesin olarak okuyamadım. Satır sonlarının cilde girmesi okumayı güçleştiriyor.

Ferağ kaydı bulunmadığı için nüshanın ne zaman yazıldığını bilmiyoruz. Semâ kayıtları ise nüshanın en geç 597’de mevcut olduğunu ve Bûsîrî ile Ertâhî’ye okunduğunu gösteriyor.

Kerîme’nin cüz taksimi

Üçüncü ve dördüncü cüzlerin başlık sayfalarında, cüz numaralarıyla birlikte kırmızı mürekkeple Kerîme’nin taksimine işaret ediliyor. Üçüncü cüzün başındaki ifade şöyle:

الجزء الثالث من الجامع الصحيح من تجزئة كريمة المروزية رحمها الله

Kaynaklar, Kerîme’nin nüshasının kırk beşten fazla cüze ayrıldığını naklediyor.[2] Yatağan nüshasında da bu taksim korunmuş.

Kerîme rivayetinin diğer yazmaları

Kerîme rivayeti üzerine çalışanlar, bu rivayeti daha çok şerhlerdeki nakillerden ve Yûnînî’nin rumuzlarından takip etmiş. Cuma Fethî Abdülhalîm, Kerîme rivayetini ele alırken şunları söylüyor:

لم أقف على نسخة تعرف بنسخة كريمة، والسبيل إلى معرفة روايتها أحد طريقتين

“Kerîme nüshası diye bilinen bir nüshaya rastlamadım. Onun rivayetini bilmenin yolu iki şeyden biridir.”[5]

Hasan Yenibaş da Kerîme nüshasının bildiği kadarıyla müstakil olarak günümüze ulaşmadığını, özelliklerinin İbn Hacer, Aynî ve Kastallânî’nin şerhlerinden tespit edilebildiğini belirtiyor.[6] Burada Kerîme’nin kendi aslı ile onun rivayetini taşıyan sonraki nüshaları ayırmak gerekiyor. Kerîme rivayetini taşıyan yazmalara bugün de ulaşabiliyoruz.

Bunlardan biri Türkiye’de bulunuyor. Arafat Aydın ve Ali Albayrak, Buhârî nüshaları üzerine yazdıkları makalede Ebû Sâdık’ın Kerîme rivayetinin Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi’nde 4772 numarayla kayıtlı olduğunu belirtmişlerdi.[7] YEK portalındaki kayıt numarası 74073 olan bu nüshaya ben de baktım. 98 varaklık birinci cilt, Teyemmüm bâbında «هذا آخر الجلد الأول» kaydıyla bitiyor. Metinden önceki sayfada yer alan isnad şu ifadelerle başlıyor:

أخبرنا الشيخان أبو المعالي منجب بن عبد الله المرشدي قراءة عليه وأنا أسمع في شهور سنة ثمان وسبعين وخمسمائة، وأبو القاسم هبة الله بن علي بن مسعود بن ثابت البوصيري بقراءتي عليه في جمادى الأولى سنة إحدى وتسعين وخمسمائة

“Bize iki şeyh haber verdi. Ebü’l-Meâlî Müncib b. Abdullah el-Mürşidî’ye 578 yılında okunurken ben dinliyordum. Ebü’l-Kāsım Hibetullah b. Ali el-Bûsîrî’den ise 591 yılının Cemâziyelevvel ayında kendisine okuyarak aldım.”

Müncib, Kerîme’ye Ebû Sâdık üzerinden, Bûsîrî ise İbn Berekât üzerinden ulaşıyor. Nüshada ferağ kaydı bulunmadığı gibi semâ kaydına da rastlamadım. Bu yüzden 578 ve 591 tarihleri, nüshanın istinsah tarihinden ziyade örnek alınan asıldaki okumaların tarihleri olabilir. Bûsîrî’nin İbn Berekât’tan dinleme tarihini «رمضان سنة ثمان عشرة وخمسمائة» şeklinde vermesi de Yatağan nüshasının ilk sayfasındaki silik bir rakamı okumama yardımcı oldu.

Kataloglarda Kerîme rivayeti olarak tanıtılan başka yazmalar da var. Alreq veri tabanı, Nuruosmaniye 697’yi ve Ayasofya 778’i (1144) «رواية كريمة عن الكشميهني عن الفربري» ifadesiyle kaydetmiş. Paris BnF Arabe 684 ile Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye 660 Hadîs’te de «رواية كريمة» notu bulunuyor. Mısır’daki nüshaya tahminen 650 tarihi verilmiş.[8] Salâh Fethî Helel de Berlin Devlet Kütüphanesi’ndeki bir parçayı Kerîme rivayetine ait olarak anıyor.[9] Bu yazmaların görüntülerini henüz görmedim. Bunlar hakkında burada verdiğim bilgiler kataloglara ve ilgili araştırmaya dayanıyor.

Yatağan nüshasının önemi, Bûsîrî ve Ertâhî’ye okunduğunu gösteren tarihli semâ kayıtlarını kendi üzerinde taşımasında. Konya nüshasındaki tarihlerin, örnek alınan asıldan aktarılmış olma ihtimali üzerinde durmuştum. Kataloglarda tarih verilen diğer Kerîme yazmaları ise Yatağan nüshasındaki semâ tarihinden sonraya ait görünüyor. Ertâhî kolunu taşıması da bu nüshayı Konya’dakinden ayıran bir başka özellik.

Neşirlerde kullanılmış mı?

Ertâhî kolunun bugünkü neşirlere Yûnînî üzerinden girdiği anlaşılıyor. Yûnînî, Abdülganî el-Makdisî’nin Ertâhî’ye okuduğu nüshalardaki farkları kendi nüshasına kırmızı mürekkeple işlemiş. Beytü’s-Sünne baskısında onun bu notu şöyle naklediliyor:

وما كتبت بالحمرة … فإنه مما ثبت في النسخ التي قرأها الحافظ عبد الغني المقدسي على الحافظ الأرتاحي بحق إجازته من الفراء الموصلي عن كريمة المروزية

“Kırmızıyla yazdıklarım … Hâfız Abdülganî el-Makdisî’nin, Hâfız Ertâhî’ye … okuduğu nüshalarda sabit olanlardır.”

Baktığım baskıların hiçbirinde Yatağan nüshasına rastlamadım. Sultâniyye ile onu esas alan Tavku’n-Necât, Dâru’l-Minhâc ve Dâru’t-Te’sîl baskıları Yûnînî nüshasına dayanıyor. Beytü’s-Sünne’nin el-Medhal cildinde sayılan nüshalar da Yûnîniyye’nin fer‘leri. Mâhir el-Fahl ise neşrinde Kâzerûnî ve Bikâî nüshalarını esas almış, üç nüshadan da yardımcı olarak yararlanmış. Takıyyüddîn en-Nedvî ile Müessesetü’r-Risâle baskılarının nüsha listelerine henüz ulaşamadım.[10]

Alreq veri tabanında kayıtlı 2.652 Buhârî nüshası arasında da Yatağan nüshası yer almıyor. Koleksiyonun birkaç gün önce erişime açıldığı düşünülürse bu durum şaşırtıcı sayılmaz.

Murad Molla 577 ile karşılaştırma

YEK’te bildiğim kadarıyla tarihi daha eski bir Buhârî nüshası bulunuyor. Bu nüsha, Süleymaniye Kütüphanesi Murad Molla koleksiyonundaki 577 numaralı cilt. Portalda 311121 numarasıyla kayıtlı.[11] Ferağında «الثالث من شعبان المكرم سنة خمسين وخمس مائة[؟]», yani 3 Şaban 550 tarihi okunuyor.

İkincil kaynaklarda “İbn Sa‘âde nüshası” diye anılan bu yazmanın ferağında, büyük kısmının Ebü’l-Velîd el-Bâcî’nin kitabından istinsah edildiği, ardından İbn Sa‘âde’nin kitabıyla mukabele edildiği belirtilmiş.

انتسخت معظمه من كتاب الشيخ … القاضي أبي الوليد الباجي … بكتاب الفقيه الأجل المشاور الخطيب … بن سعادة

Unvan sayfasında Hamevî, Müstemlî ve Küşmîhenî için kullanılan rumuzlar da açıklanıyor. Bu bilgiler, nüshanın Ebû Zer el-Herevî rivayetinin Endülüs koluna ait olduğunu gösteriyor. Mağrib’de, İbn Sa‘âde’nin kendi nüshası başta olmak üzere bu kolun başka erken temsilcileri de var. Daha önce Abdülkādir el-Fâsî’nin hâşiyesi vesilesiyle bu nüsha geleneğine değinmiştim.

İki nüsha, Buhârî’nin farklı rivayetlerini temsil ediyor. Daha eski ve tam bir cilt olan Murad Molla 577, Ebû Zer rivayetini taşıyor. Sonu eksik olan Yatağan nüshası ise Kerîme rivayetinin, Mısır’daki ilk büyük halkaların önünde okunmuş bir örneğini sunuyor.

Sonuç

Yatağan Medresesi’nin 25 numaralı cildi, Buhârî’nin Kerîme rivayetini Kerîme’nin cüz taksimiyle birlikte koruyan bir nüsha. Cüz sonlarındaki semâ kayıtları, nüshanın 13 Cemâziyelevvel 597 (26 Şubat 1201) Pazartesi günü Kahire’de Bûsîrî ve Ertâhî’ye okunduğunu gösteriyor.

Bildiğim kadarıyla bu, Kerîme rivayetinin üzerinde tarihli semâ bulunan en eski yazması. Ertâhî kolu bugünkü baskılara yalnızca Yûnînî’nin kırmızı notları aracılığıyla girmişken bu nüsha o kolu doğrudan taşıyor. İnceleyebildiğim neşirlerin hiçbirinde kullanılmamış olması da onu, Buhârî metni üzerinde çalışanlar için dikkate değer bir kaynak hâline getiriyor.

Kaynaklar

1. “Yatağan’da Buhârî Sempozyumu”, Millî Gazete, Ekim 2026.

2. Cuma Fethî Abdülhalîm, Rivâyâtü’l-Câmii’s-sahîh ve nüsahuhû: Dirâse nazariyye tatbîkıyye, Feyyûm, Dârü’l-Felâh, 2013, s. 401-403.

3. Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ, 21/392. İbn Hallikân, Vefeyâtü’l-a‘yân, 6/67. Makrîzî, el-Mukaffa’l-kebîr, 5/326.

4. Takıyyüddîn el-Fâsî, Zeylü’t-Takyîd, 1/85.

5. Cuma Fethî Abdülhalîm, a.g.e., s. 406.

6. Hasan Yenibaş, “Sahîh-i Buhârî Rivayetinde Bir Otorite: Kerîme bint Ahmed el-Merveziyye”, Marife, Yaz 2012, s. 209 ve dn. 50.

7. Arafat Aydın ve Ali Albayrak, “Sahîh-i Buhârî Nüshalarına Dair Yeni Bulgular: Bulak Baskısı, Yûnînî Yazmaları ve Abdullah b. Sâlim el-Basrî Nüshası”, İslâm Araştırmaları Dergisi, 35 (2016), s. 8, dn. 24.

8. er-Rakku’l-menşûr (Alreq), “Sahîhu’l-Buhârî” kaydı, yazmalar listesi.

9. Salâh Fethî Helel, “İstintâku’n-nass ve’stismâru’l-vâkı‘ ve’l-karâin…”, Tedvîn, s. 46.

10. Beytü’s-Sünne neşri, el-Medhal ile’l-Câmii’l-müsnedi’s-sahîh ve’n-nüsheti’l-Yûnîniyye, 1442. Mâhir Yâsîn el-Fahl (nşr.), Sahîhu’l-Buhârî, Dâru İbni’l-Cevzî, 1444/2023, mukaddime.

11. YEK kayıtları, Yatağan Medresesi 25 (739989), Konya Bölge 4772 (74073), Murad Molla 577 (311121).

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Boş Torbanın Peşinde..

Tahâvî'de “İbn Ebî Dâvûd” Meselesi: Bir Tahric Programı Nasıl Yanılabilir?

Tirmizî'nin Yemen Nüshası